Weekend weg: Koloniën van Weldadigheid

Tjitske Kingma

De Koloniën van Weldadigheid in Drenthe zijn deze week benoemd tot UNESCO Werlderfgoed. Hoog tijd om de geschiedenis in te duiken en meer te leren over dit bijzondere project tijdens een weekend in de twee uiteenlopende koloniedorpen Frederiksoord en Veenhuizen.

Vrijdagmiddag

Pak de auto en zet koers richting Veenhuizen, een voormalige Kolonie van Weldadigheid die pas sinds 1984 toegankelijk is voor buitenstaanders. Als je het dorp inrijdt vallen gelijk de gevelstenen op, met spreuken als ‘Flink en Vlug’, ‘Kennis is Macht’ en ‘Rust Roest’. Dit zijn overblijfselen uit de 19de eeuw, toen Veenhuizen een onvrije kolonie was met drie grote gestichten voor wezen, bedelaars en landlopers. Op de gevel van het hotel voor het weekend vind je een steen met de uitspraak ‘Bitter en Zoet’, waar het zijn naam aan ontleent. Het knusse, comfortabele hotel zit gevestigd in het voormalige hospitaalcomplex uit 1893, waarbij de voormalige dienstwoningen zijn omgetoverd tot 15 hotelkamers met authentieke elementen. Alle kamers zijn van ruime boxspringbedden voorzien, dus je slaapt er prinsheerlijk. De deluxe-kamers hebben als extraatje ook een ruim ligbad in de badkamer (bitterenzoet.nl).

Vrijdagavond

Dineer in het hotelrestaurant, waar dagelijks andere gerechten op het menu staan afhankelijk van seizoensingrediënten. De keuken maakt gebruik van groenten en kruiden uit de eigen moestuin, de Tuinen van Weldadigheid in Veenhuizen en lokale leveranciers. Leuk detail: je kunt de moestuin en boomgaard met oude rassen ook bezoeken. Duurzaamheid en biologische en fairtrade producen staan hoog in het vaandel, dus je kunt er zeker van zijn dat alles wat op je bord ligt op een verantwoorde wijze is verkregen en overheerlijk vers is. Doordat alles zoveel mogelijk lokaal wordt ingekocht, staan er vaak oerhollandse groenten op het menu zoals biet, wortel, pastinaak en – natuurlijk – aardappel. Geniet van het verrassingsdiner van drie gangen onder de lindeboom op het terras of in het sfeervolle restaurant met uitzicht op de vroegere binnenplaats (bitterenzoet.nl/restaurant).

Zaterdagochtend

Stap in de auto en rijd in zo’n 40 minuten naar de oudste Kolonie van Weldadigheid, de proefkolonie Frederiksoord. Hier richtte Johannes van den Bosch in 1818 de Maatschappij van Weldadigheid op om armoede te bestrijden. Er kwamen 52 boerderijtjes te staan waar gezinnen uit stedelijke gebieden in konden wonen. In ruil voor de woning en huisraad werkten de mannen op het land en sponnen de vrouwen garen; met deze verdiensten betaalden ze hun lening af en konden ze uiteindelijk op eigen benen staan. Ver voordat de leerplicht in Nederland ingevoerd werd, gingen kinderen hier al verplicht naar school. Zo moest de kolonie uiteindelijk volledig zelfvoorzienend worden. Navigeer naar Museum De Proefkolonie om alles te leren over dit unieke maar onderbelichte stukje Nederlandse geschiedenis, waar het op hapklare en interactieve wijze wordt gepresenteerd. De beleving leidt je in sneltreinvaart door het verhaal van de koloniën, wat het museum het ideale startpunt van een dagje Frederiksoord maakt. Naderhand kun je in het Grand Café terecht voor een kop koffie en wat lekkers (proefkolonie.nl).

Redacteur Tjitske rijdt op een e-chopper door de omgeving van Frederiksoord. Foto: Mark Bogema

Zaterdagmiddag

Voor een broodje op een unieke locatie ga je naar het Huygens Huys in het voormalige postkantoor van Frederiksoord. Bob Veldman bestiert hier een antiekwinkel, waarbij zijn vrouw Esther een lekkere lunch verzorgt in de eetkamer of op het terras. Aansluitend kun je bij Bob terecht voor een ritje in zijn Kolonie Express, waarbij hij alles kan vertellen over de monumentale panden en de geschiedenis van het dorp (huygenshuys.nl). Trek je er liever zelf op uit? Huur dan een fiets, of veel leuker nog, een e-chopper of e-step, bij het Fietstransferium. Er liggen verschillende routes klaar zodat je ongestoord door het dorp en het veenlandschap eromheen kunt zoeven en een bezoekje kunt brengen aan de nabijgelegen koloniën Wilhelminaoord en Willemsoord (fietstransferium.com).

Zaterdagavond

Zorg dat je op tijd weer terug bent in Veenhuizen, zodat je een lekker maaltje kunt halen bij het eigentijdse Piepers en Paupers. Het menu wisselt regelmatig, maar de huisgemaakte friet gemaakt van een lokaal aardappelras pronkt altijd op de kaart. Een proeverij van kroketten is ook zeker een aanrader, want dankzij de samenwerking met Krokettenkunst worden er eigenzinnige varianten gebakken die per seizoen verschillen. Vaak worden producten van de buren Maallust en Kaaslust verwerkt, zoals in de bierkroket van Maallust en zeewierkaaskroket van Kaaslust (piepersenpaupers.nl). Smaakt de bierkroket naar meer? Strijk dan aansluitend neer bij het proeflokaal van Bierbrouwerij Maallust, dat op hetzelfde terrein is gevestigd (maallust.nl).

Zondagochtend

Vervolg je geschiedenisles over de Koloniën van Weldadigheid in het Gevangenismuseum in Veenhuizen. Hier worden twee verhalen verteld: het ontstaan van Veenhuizen als onvrije kolonie naar aanleiding van de koloniën van Johannes van den Bosch, maar ook de geschiedenis van justitie en gevangenissen sinds 1600. Aansluitend kun je een ritje maken in de Boevenbus, waarbij meer wordt verteld over het speciale karakter van het dorp en je een bezoekje brengt aan de gevangenis Rode Pannen die tot 2009 in gebruik was. Het Gevangenismuseum is ook geschikt voor jonge kinderen, voor hen is een spannende interactieve route uitgezet (gevangenismuseum.nl).

Zondagmiddag

Huur bij het hotel een fiets en vraag om een route door het Fochteloërveen. Dit natuurgebied laat uitstekend zien op wat voor grond de koloniën gevestigd zijn en wat de eerste kolonisten zagen toen zij aankwamen vanuit de randstad; dit stukje natuur geeft namelijk nog het desolate karakter weer van het Drenthe van voor de 19de eeuw. Je kunt hier onder andere de bijzondere kraanvogel en blauwe kiekendief spotten, dus kijk onderweg vooral goed om je heen. Een goed punt hiervoor is de uitkijktoren midden in het gebied, die de vorm heeft van een zeven. Deze toren heeft meerdere architectuurprijzen gewonnen en is zeker het beklimmen waard (natuurmonumenten.nl/fochteloerveen).

Openingsbeeld: Tjitske Kingma