Guatemala: eeuwenoude tradities en indrukwekkende ruïnes

Redactie Lonely Planet
Guatemala: eeuwenoude tradities en indrukwekkende ruïnes

Ooit was Tikal een bloeiende hoofdstad van de Mayabeschaving; de val van Tikal werd gezien als het einde van het hoogtepunt hiervan. Wat overblijft zijn indrukwekkende ruïnes.  De oorspronkelijke taal en tradities van de gemeenschap worden door de overgebleven Maya's in Guatemala in stand gehouden.

In het hart van het bekken van Petén, twee dagen lopen vanaf El Zotz en zo’n 50 kilometer van Cruce Dos Aguados, eindigt het pad. Net als de miljoenen Maya’s voor ons heeft onze reis ons naar de stenen stad Tikal gebracht, die 700 jaar lang het centrum van de Mayabeschaving was. Wanneer ik uit de beklemmende jungle tevoorschijn kom, word ik geconfronteerd met een grote open ruimte. De wijde grasvlakte voor me was ooit de Gran Plaza, omringd door tempels, geplaveide wegen en huizen. Alles wordt overschaduwd door de Tempel van de Grote Jaguar, een grafpiramide bestaande uit manshoge blokken kalksteen die als een 44 meter hoge trap de lucht in reiken. De horizon wordt aan het oog onttrokken door nog meer monumenten, inclusief het grootste van allemaal: Tempel IV steekt ver uit boven de jungle.

De archeoloog Oswaldo Gómez kijkt uit over de met stenen bezaaide plek waar hij 20 jaar aan heeft gewerkt. Om Tikal te kunnen begrijpen, legt hij uit, moet je beseffen hoe belangrijk de oude stad was. Dit uitgestorven plein was vroeger het hart van een bloeiende hoofdstad met 100.000 inwoners, een centrum voor sportevenementen, festivals en openbare offers voor de goden. ‘Tikal was wat New York is voor de VS,’ zegt hij. ‘Of Parijs voor Frankrijk.’

Het was het belangrijkste centrum van de Mayabeschaving in de Klassieke periode – de toenmalige supermacht.’ Rond 900 n.Chr. werd Tikal plotseling verlaten. Historici weten nog steeds niet waarom, al zijn er genoeg theorieën in omloop, van klimaatverandering tot een epidemie en zelfs een grote ontvoering door aliens. De val van Tikal wordt gezien als het einde van het hoogtepunt van de Maya’s; daarna volgden een paar honderd jaar van achteruitgang tot de bloedige nederlaag bij de kust van Flores. 

Het meer Atitlán ontstond door een vulkaanuitbarsting van 85.000 jaar geleden; de grond zakte in en het bekken vulde zich met water | Foto: Justin Faulkes / Lonely Planet

‘Wij noemen dit het Moedermeer,’ zegt Dolores Ratzan Pablo, terwijl ze met haar hoofd naar het water knikt. ‘Als we water drinken of vis uit haar eten, dan is het alsof ze ons voedt: we krijgen de borst van onze moeder.’ We staan naast het meer Atitlán, 450 kilometer ten zuiden van Tikal. Het is een brede watervlakte in een vulkanisch bekken, omringd met tuinen vol kleurige bloemen. Het is een buitengewoon schouwspel: het water reflecteert drie kolossale vulkanen en een groepje voortscherende wolken tegen een pastelblauwe lucht. Maar voor de etnische Maya’s, zoals Dolores, is dit meer een levende godheid, de geboorteplek van de wereld. Dolores is een van de ruim 100.000 rond het meer wonende Maya’s die hun oorspronkelijke taal spreken en vasthouden aan tradities die gedurende 1000 jaar zijn overgeleverd.

Het is een zonnige ochtend in het meerstadje Santiago Atitlán. Op hun smalle veranda’s zitten vrouwen gezellig te weven. Hun vingers gaan vliegensvlug over weefgetouwen die gemaakt zijn met eenvoudige stokken. In het centrum komen mannen in gestreepte broeken samen bij de ingang van een heiligdom voor de zwaar drinkende en sigaar rokende plaatselijke godheid Maximón. In hun handen dragen ze offers in de vorm van bloemen, sieraden en flessen roze likeur met de naam Quetzalteca.

Na een winderige boottocht vanaf Santiago Altitlán langs de westkant van het meer komt het dorp San Pedro La Laguna in zicht. De steiger ligt vol met motorboten en uitgeholde kano’s en leidt naar een doolhof van met keien bestrate weggetjes. Ik struin langs marktkraampjes die handgeverfde stoffen en beschilderd keramiek verkopen. In de steegjes zijn de muren van adobe opgevrolijkt met muurschilderingen die Mayaverhalen afbeelden. Ook het Moedermeer is aanwezig, voorgesteld als een vrouw getooid met schelpen. 

Op een open plek op een nabijgelegen heuvel treft sjamaan Domingo Javier Ujpan de laatste voorbereidingen voor een ceremonie. Netjes legt hij gekleurde kaarsen in een heilig patroon van suiker en hars. Hij is gekleed in een rode hoofddoek en een geweven hemd en bukt zich om met een lucifer de kaarsen aan te steken. Het vuur komt tot leven en over Domingo’s lippen volgt een bijna onhoorbaar zangerig gebed tot de zon, de maan, de lucht en de aarde. Er komt een harde wind opzetten en er vallen dikke regendruppen op de open plek. Je zou bijna denken dat de goden het gebed hebben gehoord.

Domingo zit op zijn hurken en lacht. ‘Weet je,’ zegt hij, ‘oude mensen zeggen dat als je azacuanes-vogels in de lucht ziet, het binnenkort gaat regenen. Die vogels zijn hier gisteravond gezien.’ Hij kijkt naar de opgezwollen, grijze lucht. ‘Mijn voorouders leerden niets over wetenschap op school, maar ze wisten wel wanneer het zou regenen, wanneer ze moesten zaaien, wanneer ze bomen moesten hakken, volgens de kringloop van de natuur.’

Sjamaan Domingo voert een ceremonie uit | Foto: Justin Faulkes / Lonely Planet

De regen stopt en Domingo pakt een schep waarmee hij een jonge spar plant – zijn laatste taak. Deze ceremonie en de verering van de elementen waren Mayatradities voordat Tikal werd gebouwd. Net als zoveel andere tradities zijn ze nu nog steeds een deel van het leven rond het Atitlán-meer en daarbuiten.

‘Op een bepaalde manier,’ zegt Domingo, ‘heb ik de verantwoordelijkheid om deze kennis over te dragen aan de volgende generatie. Maar ik vind ook dat het ieders verantwoordelijkheid is om goed naar de natuur te kijken zoals de Maya’s deden,  om aandacht te geven aan de aarde en ervan te leren.’

Met zompige geluiden baant hij zich een weg door natte struiken en verdwijnt hij in het woud, net zo goed een deel van zijn omgeving als de bomen en de lucht.

Dit is het laatste deel van een tweedelige serie over Guatemala. Lees het eerste deel hier.

Openingsbeeld: Justin Faulkes / Lonely Planet


Volg Lonely Planet op Instagram