Het zand van Oman: ronddwalen door het Lege Kwartier

Redactie Lonely Planet

Het Lege Kwartier - Rub' al Khali in het Arabisch - is de grootste zandwoestijn ter wereld. De Sahara is groter, maar bestaat veelal uit steen in plaats van zand. Het Lege Kwartier is ongeveer zo groot als Frankrijk en ligt verspreid over Oman, Jemen, de VAE en Saoedi-Arabië. Op de kaart is het een lege ruimte vergelijkbaar met Antarctica. Er is geen inkt aan verspild en er zijn maar heel weinig mensen die er komen. Maar er is natuurlijk geen avontuur zo mooi als een reis naar het onbekende.

De duinen van het Lege Kwartier verplaatsen ongeveer 10 meter per jaar. De woestijn is in bepaalde opzichten net een stormachtige zee in slowmotion, met getijden in slakkengang, zanderige stromingen en tentenkampen die recht onder de pluim van een brekende golf - sommige wel 300 meter hoog - lijken te zijn opgezet. Bedoeïenen-gidsen als Mussallem zijn altijd bezig met het herzien van hun mentale kaarten van het landschap. Ze zien oude duinen verdwijnen en nieuwe groot groeien.

Gids Mussallem Hassan kijkt uit over de duinen | Foto: Justin Foulkes / Lonely Planet

Het uitzicht dat Mussallem echter het beste kent is dat van de onderkant van zijn Toyota Land Cruiser. Vlak nadat we de duinen binnenrijden verliezen de banden hun grip en komt de auto vast te zitten in het zand. Mussallem stapt uit en graaft het onderstel uit.

Voor iemand als ik, die het Lege Kwartier voor het eerst bezoekt, is dit een tikkeltje verontrustend. Ineens ben ik me bewust van de miljoenen vierkante kilometer niets in de weide omtrek. Ik maak een paniekerige rekensom om te zien hoe lang ik het zou kunnen uithouden op de drie koekjes in het dashboardkastje. Er gaan een paar minuten voorbij, de wielen blijven maar doelloos ronddraaien en meer duistere gedachten doemen op: hoe werkt het eigenlijk om je eigen urine te drinken? Zou het uitvoerbaar zijn om schorpioenen te eten, zoals Bear Grylls doet op tv? Het duurt zes minuten voordat Mussallem de auto weer op gang krijgt en we opgelucht lachend de drie koekjes uit het dashboardkastje opeten.

'Vastzitten in het zand hoort er nou eenmaal bij,' zegt Mussallem. 'Het gebeurt altijd wel een keer als je door het Lege Kwartier reist. Dus als je een nerveus type bent, kun je hier beter geen gids worden.'

Rijden door het zachte zand is niet eenvoudig | Foto: Justin Foulkes / Lonely Planet

Ooit kwamen er meer reizigers naar het Lege Kwartier. Toen Britse ontdekkingsreiziger Wilfred Thesiger hier ronddwaalde in de jaren 40 waren er vele stammen die door de woestijn trokken. In het gezelschap van deze bedoeïenen trok hij noordwaarts, het eenzaamste gebied van de woestijn in. Overdag volgden ze bondgenoten en vijanden (aan de voetsporen van de kamelen konden ze zien om wie het ging) en speculeerden ze over wat de anderen gegeten zouden hebben. Aan het einde van de dag kampeerden ze bij waterbronnen waar hun kamelen konden grazen. Ze bakten brood in het zand en aten het met boter die ze bewaarden in hagedissenhuiden. Zelfs als ze verzwakt en uitgemergeld waren, nodigden ze gasten uit om mee te eten.

'Al je een dorp ziet, of huizen, dan zie je een gesloten deur,' zegt Mussallem. 'Als je een tent ziet, zijn er geen gesloten deuren. Je weet dat je er altijd welkom bent.' Maar Thesiger wist dat hij de laatste dagen aanschouwde van een nomadenleven dat sinds de eerste migraties uit Afrika nauwelijks was veranderd.

Kamelen met een donkere vacht komen in dit deel van Oman veel voor | Foto: Justin Foulkes / Lonely Planet

Vandaag de dag leven de meeste bedoeïenen in dorpen. Sommigen zeggen dat er in het Lege Kwartier nu te weinig groeit om er ver te kunnen reizen op kamelen.

Het is er echter niet altijd zo droog geweest. Slechts 10.000 jaar geleden (een geologische oogwenk) waren hier wouden vol zingende vogels. Giraffes, nijlpaarden en struisvogels graasden op de oevers van brede rivieren. Na de laatste ijstijd is het land steeds droger geworden. In de Koran staat geschreven dat God het hele Arabische schiereiland uitgedroogd heeft als straf voor de wandaden van stervelingen - het Lege Kwartier is het strengst gestraft. Een eeuw geleden zochten Britse ontdekkingsreizigers er naar oude steden en schatten verborgen onder het zand. Ze kwamen teleurgesteld terug, met zakken vol oude struisvogeleieren en meteorieten.

In de laatste decennia zijn de wolkenkrabbers in de Perzische Golf de lucht ingeschoten en is de populatie enorm gegroeid, maar in vele opzichten is het Lege Kwartier nu leger dan ooit.

Het tentenkamp in de droge duinen van het Lege Kwartier | Foto: Justin Foulkes / Lonely Planet

Als we bij het tentenkamp aankomen gaat de zon al onder en werpt een pallet van kleuren over de westelijke hemel. Mussallem laat me mijn slaapplaats zien: een tent van geitenleer die hij voor de oorlog in Damascus gekocht heeft. De tent staat er permanent, ook als er niemand in slaapt.

'Ik heb niet de hele wereld gezien,' zegt Mussallem, terwijl hij een vuurtje stookt om kameelkebab te grillen. 'Maar deze woestijn geeft me de rust die ik nergens anders kan vinden. Je geest is vrij hier. Ik kan het moeilijk omschrijven.'

Voor Thesiger betekende deze woestijn ook onbeschrijfelijke vrijheid. Hij leidde een bijzonder leven: hij vocht met leeuwen op de graslanden van Kenia en beklom de ijzige toppen van de Hindu Kush. Toen hij in 2003 overleed in een verpleeghuis in Engeland had hij heel wat wildernissen gezien op de aarde. Niets raakte zijn ziel echter zo als de meest levenloze wildernis van allemaal. Hij voelde zich de rest van zijn leven verbannen uit het Lege Kwartier: ver weg van de hete zon op zijn schouders en het warme, Arabische zand tussen zijn tenen.

Thee wordt bereid in het woestijnkamp | Foto: Justin Foulkes / Lonely Planet

Ik beklim een grote duin naast het kamp terwijl het eten bereid wordt. De contouren van de duinen in de verte staan afgetekend tegen de bloedrode zonsondergang en de lucht wordt met de minuut koeler.

Op dit moment van de dag is het makkelijk te begrijpen waarom Thesiger zo van het Lege Kwartier hield. De prijs was een onzeker en soms gevaarlijk bestaan, maar de beloning was (en is nog steeds) de vrijheid van leven in een landschap dat aanvoelt als oneindig, waar je kunt wandelen met slechts je schaduw als gezelschap. Een schaduw die in het laatste licht van de dag zo lang wordt als een reus.

De nacht valt en de maan werpt haar stralen over de duinen. We liggen op zand dat nog warm is van de middagzon, drinken zoete gemberthee en kijken hoe de rook van het kampvuur opstijgt naar de sterren.

Nacht in Mussallem's tentenkamp, met traditionele tenten van geitenleer | Foto: Justin Foulkes / Lonely Planet

Volgens de traditie van de bedoeïenen worden er voor bedtijd verhalen verteld. Mussallem vertelt het verhaal van de grote regenval van de jaren 80, toen hij de bliksem zag in de verte en die volgde naar een kleine uithoek van het Lege Kwartier, dat volledig in bloei stond.

En dan zijn er nog de andere, oudere verhalen van de laatste dagen van de nomaden, over geesten die het zand muziek konden laten maken en bedoeïenen die gewekt werden door fluisterstemmen en spookstammen door de duinen zagen wandelen.

Waar je ook komt in Oman, overal vind je een macabere interesse in verhalen over mensen die verdwalen in het Lege Kwartier. Een of twee keer per jaar staat er zo'n verhaal in de kranten rond de Perzische Golf. Een shortcut die verkeerd uitpakte, autopech... Sommige mensen worden nooit teruggevonden, maar levend begraven onder zandstormen of opgeslokt door drijfzand. Deze verhalen spoken in de nachtmerries van iedereen die diep de woestijn in reist. Het geluid van een lege benzinetank, het piepje van een mobiele telefoon die aanspringt op een plaats waar geen signaal is. En natuurijk het engste geluid van allemaal: je eigen roffelende hartslag in de immense stilte van het Lege Kwartier.

Ooit zo'n uitgestrekte leegte gezien? | Foto: 35007 / iStock

We staan op voor zonsopgang en drinken kardemomkoffie om wakker te worden. Verhalen van gebeurtenissen in de nacht staan in het zand geschreven: de sporen van een slang die naar het kamp geglibberd is om aan de koelbox te snuffelen, de afdrukken van verschillende kevers die druk waren met hun nachtelijke bezigheden. Het begint te waaien en het is tijd om naar huis te rijden. De duinen verdwijnen uit zicht en de weg komt weer tevoorschijn. Al snel beginnen onze telefoons te trillen van de voicemails: klanten voor Mussallem, bezorgde familieleden voor mij. 

Je weet nooit precies wanneer je het Lege Kwartier weer verlaat. En door de woestijnwind die nu over onze sporen waait zal er al snel geen enkel teken op wijzen dat we er er ooit zijn geweest.

Openingsbeeld: Justin Foulkes / Lonely Planet